Siêu Tầm Xe Hơi: Biển Con Rùa lãng mạn ra đời sau thiết kế táo bạo

Biển Con Rùa nhìn trong khoảng trục đường Nguyễn Đình Chiểu - Ảnh: M.C

Ông cụ Trằn Văn D. - dân cư sống từ năm 1945 trên đường Nguyễn Đình Chiểu, gần khu vực biển Con Rùa hiện thời - bảo vậy với chúng tôi vào sáng 29-10, khi hàng trăm bạn teen đang tậu tới đây trong một buổi sáng cuối tuần.

Từ tháp nước "tuyệt đẹp" bị phá bỏ tới tượng Ba Hình... ít khách hàng nào nhớ

Trên băng ghế uốn cong lãng mạn đặt bao quanh biển, cụ D. kể: "Trước 1956, cái biển này nhỏ bé; giữa có tượng ba lính Pháp bằng đồng, dân Sài Gòn xưa gọi là tượng Ba Hình. Cái bùng binh (round point) xung quanh hồ xưa gọi là công trường Maréchal Joffre".

Trí tưởng của cụ không sai. Công trường Maréchal Joffre nằm giữa giao lộ, đúng hơn là một ngã tư của ba con đường nay là Phạm Ngọc Thạch và Võ Văn Tần, Trần Cao Vân, vì hai đường sau nằm trên một đường thẳng)... và là vòng xoay trước tiên của thành phố Sài Gòn sau khi người Pháp vô.

Lúc trước, bản quy hoạch Sài Gòn 500.000 dân năm 1862 của sĩ quan công binh Coffin ko phải có vòng xoay này.

Bạn dạng đồ Sài Gòn 1878 với vòng xoay (dấu chữ thập trên bản đồ) đầu tiên của Sài Gòn, hiện giờ là Công trường Quốc Tế - đại dương Con Rùa. Trong khoảng địa điểm này đi xuống là trạm xe buyt Đức Bà (đang xây dựng, năm 1880 mới kết thúc) - Ảnh tư liệu

Bạn dạng đồ quy hoạch Sài Gòn 500.000 dân của Coffin không phải có vòng xoay (bùng binh - round point - đại dương Con Rùa hiện nay - Ảnh tư liệu

Trước khi có công trường, nơi đây là một tháp nước được xây đắp từ năm 1878 để cung cấp nước cho Sài Gòn, với nguồn cung ứng là một vài hồ nước bao quanh mà bây chừ trong khuôn viên Nhà văn hóa Tuổi teen TP.HCM vẫn còn một cái khá lớn (đã được đặt các tấm bêtông phủ lên. Đôi lúc bạn bè kiểm soát an ninh ở đây leo xuống kiểm tra, có khi bắt được cá hẻn khủng).

Tháp nước (chateau d'Eau) này được người Pháp ca ngợi và in bưu thiếp khá phổ thông: "Một công trình tuyệt đẹp trên một nền tảng rất cao và vững chãi với một cầu thang xoắn ốc gắn vô một cái lồng" (Louise Bourbonnaud - Les Indes et l'Extreme Orient, 1892).

Tháp nước khu vực đại dương Con Rùa hiện giờ lúc xây đắp dứt và ổn định vòng xoay (dòng chữ trong bưu thiếp: rond point: vòng xoay, dân Sài Gòn gọi là bùng binh) trước tiên của Sài Gòn. Ảnh chụp từ ngã tư Phạm Ngọc Thạch - Nguyễn Thị Minh Khai hiện giờ về phía tháp nước - Ảnh tư liệu

Tháp nước khu vực đại dương Con Rùa hiện nay đầu thế kỷ 20 nhìn từ trục đường Blancubé (trước năm 1975 là tuyến phố Duy Tân, nay là tuyến phố Phạm Ngọc Thạch). Bên trong tháp là trục đường xoắn lên trên - Ảnh bưu thiếp

Tháp nước (tháp cao phía trên, phía sau nhà thờ Đức Bà - hiện là khu vực hồ Con Rùa) trên bản đồ 3D Sài Gòn năm 1881. Tòa nhà lớn bên trái là dinh Norodom (hiện là hội trường Thống Nhất). Trục đường trước dinh Norodom là các con phố Nam Kỳ Khởi Nghĩa hiện thời. Khu nhà cùng các con phố gần đó giờ là Trường THPT Lê Quý Đôn - Bản đồ của đại úy Fauvre

"Thành quả tuyệt đẹp" này bị chính người Pháp phá bỏ năm 1921 vì không còn đủ sức phục vụ đòi hỏi cung cấp nước cho Sài Gòn lúc ấy đã đẩy mạnh.

Tượng Ba Hình tượng trưng cho việc đánh chiếm của người Pháp đến năm 1956 cũng bị chính quyền vietnam Cộng hòa phá bỏ mà không bạn nào luyến tiếc.

Tượng không còn, khu vực này trở thành Công trường Chiến Sĩ với cái biển bé ở giữa "chủ yếu để quần chúng đi qua nghỉ chân chứ ít bạn nào lép vô" - cụ D. bảo.

Thiết kế táo bạo và lãng mạn Sài Gòn

Cái biển ốm ấy nằm bi thiết hiu dù nằm giữa một "khung trời đại học" lãng mạn, khi lúc ấy xung quanh nó là một số trường đại học như Luật, Y, Kiến trúc... và "con đường Duy Tân (nay là Phạm Ngọc Thạch) cây dài bóng mát".

Cho tới giữa thập niên 1960, khu vực này đột như bừng thức giấc với kiến tạo của kiến trúc sư Nguyễn Kỳ. Kiến tạo được chọn trong cuộc thi quy hoạch mới cho một công trường rộng gần 1ha nhưng nằm bi quan hiu giữa Sài Gòn này.

Nhưng thật sự khu công trường này trở nên sống động và thành kỷ niệm khó khăn quên của bao thế hệ người trẻ Sài Gòn khi xa đô thị là cuộc trùng tu, tu sửa từ năm 1972.

Chi tiết là việc dựng thêm giữa hồ các cột bêtông cao nhòng. Trên mỗi cột là năm bàn tay xòe ra đón đỡ một nhụy hoa bêtông bé bỏng và thon thả bên trong.

Bên ngoài là vòng xoay liên lạc, bên trong biển cũng là một chuỗi hệ thống tuyến đường đi bêtông xoắn ốc theo vòng xoay, hướng tới các trụ bêtông và một bia bêtông ghi tên những nước thừa nhận vietnam Cộng hòa lúc ấy.

Bia ghi tên được thiết kế đặt trên một con rùa lớn bằng phù hợp kim đồng mà đám học sinh chúng tôi khi đến đây đều leo lên cỡi và nghịch phá. Đa dạng người khi đến đây chơi cũng tranh thủ nhiếp ảnh với con rùa này.

Công trường Chiến Sĩ (nay là Công trường Quốc Tế) trước lúc chỉnh trang giữa thập niên 1960, lúc đó biển Con Rùa chỉ là một hồ nước nhỏ nhắn chứ không lớn như bây giờ - Ảnh tư liệu

Biển Con Rùa lúc mới xây dựng ngừng với con rùa thích hợp kim đồng dưới bia bêtông, đầu rùa hướng về trụ bê tông tròn giữa biển, hướng tiệm tạm hóa Đức Bà - Ảnh: Wayne Trucke

Những bước chân đầu tiên trên biển Con Rùa khi mới xây dựng xong xuôi - Ảnh: Wayne Trucke

Một góc đại dương Con Rùa sáng 29-10. Vết còn lại của lưng con rùa đồng vẫn còn dưới bệ bêtông màu trong trắng ảnh - Ảnh: M.C.

Thế là hồ Con Rùa ra đời, dù tên gọi chính thức của nó cho tới nay vẫn là Công trường Quốc Tế. Thậm chí khi con rùa đồng không còn sau một vụ phá hoại sau năm 1975, người ta vẫn gọi đó là hồ Con Rùa - dù hồ không hề có con rùa thật lẫn rùa đồng nào.

Nhiều khi cũng có giới trẻ tinh nghịch thả rùa phóng sinh vô đó, nhưng làm cho sao những chú rùa khổ thân này có thể sống trong một cái biển toàn bêtông và thường được khiến cho vệ sinh.

Xin không nói những huyền thoại hư hư thực thực về long mạch, về trấn yểm của tổng thống vn Cộng hòa lúc bấy giờ, có thể nói đại dương Con Rùa mà những bạn teen sắm đến hiện nay có một kiến tạo rất táo tợn.

Trong đó ngay khi vừa có mặt trên thị trường 1972, công trình này từng bị la hoảng khi những đoạn đường đi trên hồ uốn lượn mà chẳng hề có lan can phòng chống... té biển.

Thế nhưng từ khi đưa vào dùng năm 1972 đến nay, chuyện té biển chừng như chưa bao giờ là vấn nạn cần phải xem xét, dù có thể nhiều lúc cũng có bạn nào đó hụt chân té xuống cái biển... cạn sợt này.

Cùng chúng tôi đi trên các con đường bêtông nổi lát đá rửa (để bám chân - được khiến rất chắc chắn, giờ vẫn vững bền sau gần nửa thế kỷ trên mặt biển và đội mưa nắng), kiến trúc sư trẻ Đậu Việt Đức (Tổ chức kinh doanh CP nhà Hưng An, Q.Bình Thạnh, TP.HCM) phản hồi: "Vị kiến trúc sư kiến tạo nơi đây đã khéo léo hướng dẫn góc nhìn của người đi trên các đoạn đường xoắn ốc trên hồ đến khu trọng điểm (các cột bêtông và bia rùa) nên đã ít nhiều hạn dè bỉu tai nạn té biển".

Theo anh, "đây là thiết kế dễ chơi nhưng lãng mạn một bí quyết rất táo tợn - giữa một Sài Gòn ít đa dạng lưu tâm công năng, hình khối lúc ấy; nhất là thi hành ở một khu vực dành cho bao người tương hỗ hằng ngày".

Và nét lãng mạn ấy với thách thức của thời gian đã được xác nhận bởi bao thế hệ bạn trẻ, học sinh, người địa phương Sài Gòn tìm đến, nhớ về; như một trong những vị trí dễ thương nhất Sài Gòn.

...Như buổi sáng cuối tuần thông thường 29-10, khi chúng tôi đến đây, hàng trăm tuổi teen đang ngồi bên nhau bao quanh và bên trong. Một gia đình trẻ cùng nhị con tí hon tung tăng bước vô. Rồi một cặp thanh niên đôi mắt ngời vui vẻ bước lên khối cầu thang trên đại dương chụp ảnh đám cưới...