 |
| Các nghĩa địa ở Sài Gòn năm 1968 - Ảnh tư liệu |
Hố chôn nằm dưới một cái ao trong rừng cao su nơi đây vừa bị đốn bỏ khi xây các khu nhà. Ao khá lớn, rộng khoảng 100m2 nhưng chỉ sâu trên dưới 1m.
Ao nằm trong rừng cao su nóng bức nên đám trẻ thơ ở khu Ông Tạ (Tân Bình, TP.HCM) thường đến đây tắm khi trời nóng hổi.
Những bộ xương khô bí ẩn ở các nghĩa địa cũ trước 1975
Chúng tôi không rõ có bao lăm bộ xương nơi đây, chỉ thấy có một xe camnhông (camion) Mỹ chở đi số xương khoảng 1/4 xe.
Xương đã ngả màu vàng và lấy lên một lát là khô ráo ngay chứ không trắng và ẩm như xương người mới chết một vài chục năm. Những người thợ bốc cốt ở cái ao khu vực Phú Thọ trước đây nhận định: "Xương khô cỡ này thì xưa hàng thế kỷ rồi".
Đám trẻ con Ông Tạ sau đó lượm được một vài khẩu súng xưa loại nòng không xẻ rãnh, cái tét nòng, cái gãy đôi mà đội ngũ sang cát sắm thấy dưới ao, ném lăn lóc trên bờ.
Một trùng thích hợp là những ngôi mộ cộng đồng có những bộ xương khô và ngả tiến thưởng này không chỉ hiện ra ở đây mà có cả tại các nghĩa trang của Sài Gòn (đã giải tỏa giữa thập niên 1980) khi các nghĩa địa này sau năm 1955 được chính quyền Sài Gòn quy hoạch từ những bãi tha ma trong khu vực: đô thành Chí Hòa (nay là bến xe Lê Thị Riêng), Phú Thọ Hòa, Quảng Đông (khu vực Phú Thọ, nay thuộc phố 3, 8, Q.11, TP.HCM), Hàng quán Đũi (giữa chợ Hòa Hưng và ở dọc đường Lê Thị Riêng hiện giờ).
Thậm chí khi bãi tha ma mà nay là chợ Phạm Văn Nhị (P.3, Q.Tân Bình) giữa thập kỷ 1960 được vài hội đoàn tín ngưỡng chỉnh trang thành các khu nghĩa địa của hội đoàn bản thân, người ta cũng thấy có hố chôn phổ thông bộ xương khô tương tự trong một khu vực.
Cam đoan đây không hề là những bộ xương bỗng dưng vốn nằm tản mạn trong "cánh đồng mồ mả" (plan de mares) mà người Pháp gọi để chỉ khu vực từ con đường Nguyễn Thị Minh Khai hiện nay lên Hòa Hưng, Phú Thọ... vì không bạn nào chôn người nhà trong những hố chôn đồng đội.
Càng không phải chiêu tập số đông "biền tru" (chém ngay không xét xử) sau loạn Lê Văn Khôi 1835 vốn đã xác định ở khu vực Phương pháp Mạng Tháng Tám - Điện Biên Phủ - Ba Bốn tuần Hai hiện nay (khi đào móng xây đắp lại Bệnh viện Bình Dân năm 1968, lính công binh Đại Hàn đã phát hiện hàng trăm bộ hài cốt nơi đây).
Theo ông C.N.C (năm 1983-1984 là người đảm nhiệm bốc 7.000 ngôi mộ ở trên hè phố Phạm Văn Hai, Q.Tân Bình hiện nay), xương chôn dưới đất một số chục năm thường màu trắng; xương trên dưới 100 năm dù chôn trong đất ẩm, đầm lầy bốc lên khô nhanh và ngả tiến thưởng.
 |
| Trạm xe buyt Lê Thị Riêng (Q.10, TP.HCM) sáng 11-11. Trước 1983 là nghĩa trang Đô Thành Chí Hòa, nằm sát và bên ngoài trục đường Bắc Hải (Q.Tân Bình) - Ảnh: M.C. |
 |
| Ngã ba Bắc Hải - Bí quyết Mạng Bốn tuần Tám sáng 11-11. Tuyến đường Bắc Hải vốn là một phần con rạch thiên nhiên chảy ra kênh Nhiêu Lộc và là hào nước cạnh ngang mặt trước đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
 |
| Vỉa hè bên hông Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền trên phố Hoàng Văn Thụ sáng 11-11. Đoạn bóng râm hồi thập niên 1980 vẫn còn là một đoạn kênh Nhiêu Lộc, chạy dài gần tới Bà Quẹo, Đồng thời với Cách Mạng Tháng Tám. Và đây là một phần cạnh dài phía bắc của đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
Bí mật ở đây là gì?
Đại đồn Chí Hòa là hệ thống đồn lũy lớn nhất mà triều đình Huế xây đắp trong nhị năm 1860-1861 ở làng Chí Hòa (nay thuộc quận Tân Bình và thị xã 10, dọc theo Phương pháp Mạng Tháng Tám bây giờ). Đại đồn nằm phía tây bắc thành Gia Định (đã bị Pháp xâm chiếm năm 1859) nhằm chấp hành chủ trương "tấn công và giữ" của nhà Nguyễn lúc đó.
Báo Phụ Nữ Tân Văn số 28 ngày 7-11-1929 post bài thơ Qua Chí Hòa hoài cũ rích của tác giả Sài Sơn P.H.C.: Một thể bước qua thăm cảnh Chí Hòa - Đây nơi chiến địa buổi can qua - Đống xương vô định sương vùi lấp - Giọt máu hy sanh cỏ nhuộm lòa - Cứu nước chẳng nài nỉ thân sống thác - Quyên sinh không quản sức xông pha! - Người xưa, cảnh cũ nay còn nhớ? - Dâu bể bi đát thay nỗi tổ quốc!
Với bài thơ, tác giả đã xác định thi hài của những quân sĩ Việt vô danh trong trận chiến đại đồn Chí Hòa 1861 đã được chôn tập thể ("đống xương vô định") ngay tại khu vực chính mình hi sinh.
Vấn đề này trùng lặp với nội dung lá thư của một người lính Pháp gửi về cho mái nhà bản thân mình khi khói lửa trận chiến vừa tan: "Thi thể những người lính An Nam mà con chẳng thể nào không chắc chắn gan dạ hơn đội quân tiến công (Pháp, Tây Ban Nha...) đã được chôn vùi ngay bên ngoài các tường bao bằng đất của chiến lũy kỳ lạ và vô cùng mập mạp này, dưới các hào nước vòng vèo đồn...".
Xưa nay, các nhà phân tích thường chỉ nói tổng thể khu vực đồn lũy lớn nhất của quan quân nhà Nguyễn Đối Địch lại cuộc xâm lược của người Pháp những năm 1859-1861. Chẳng hạn nhà văn Sơn Nam nói đại đồn ở làng Chí Hòa và Phú Thọ, nằm dọc rạch Nhiêu Lộc, lấy một đoạn đường Thiên Lý đi Tây Ninh (nay là Cách mạng 04 tuần Tám) làm trục trung tâm.
Còn theo Địa chí văn hóa TP. HCM, trước đại đồn nằm trong thôn Tân Hưng, đến năm 1836 đổi tên thôn là Hòa Hưng, thuộc tổng Bình Chánh Thượng. Năm 1910, thôn Hòa Hưng thuộc tổng Dương Hòa Thượng, tỉnh Gia Định.
Ma lanh giới các làng xưa không cụ thể. Trục đường sá lúc ấy gần như chỉ là những đường mòn mà ngay sau đó người Pháp đã thay đổi hoàn toàn nên các quan điểm về khu vực đại đồn thường chỉ có thể phỏng đoán.
Chúng tôi xin được dựa vào những kênh rạch trên bản đồ trận chiến thời đó và những "đống xương vô định" để tiếp diễn đưa thêm một phác họa khu vực đại đồn xưa.
Theo đó, đại đồn có hình thang mà đáy lớn nằm trên phố Bắc Hải, cắt ngang tuyến phố Cách thức Mạng Bốn tuần Tám bây giờ. Bên ngoài đáy lớn này là con rạch gãy cạnh biến thành hào nước tự nhiên cản đà tiến công của kẻ địch (năm 1862, người Pháp đã biến đoạn hào này thành một đoạn của kinh Vòng Thành (Bao phủ Ngạn - canal de Ceinture. Con kênh này bị lấp lần hồi trong khoảng trước 1975, tới nay thì mất hẳn).
Cạnh dọc phía bắc của đại đồn hình thang áp sát kênh Nhiêu Lộc khiến cho hào tự nhiên. Con rạch này qua tuyến đường Hoàng Văn Thụ, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền khô (đầu thập niên 1980, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền đức vẫn còn con rạch này. Học sinh chúng tôi lúc đó khi hớt tóc tiết thường lội qua con rạch để ra trục đường Hoàng Văn Thụ).
Cạnh dài này ngưng theo rạch Nhiêu Lộc và cắt ngang Cách thức Mạng Tháng Tám ở khoảng tuyến đường Trương Công Định hiện nay, hình thành cạnh ngang mặt sau đại đồn dài gần 1km.
Trong khoảng đây đồn bẻ xuống phía nam, nối với khu vực ngã ba con đường Lý Thường Kiệt - Bắc Hải hiện giờ.
Các nghĩa trang tìm thấy những mồ chôn đồng đội với nhưng bộ xương khô xưa cũ đều nằm ngoài hoặc sát cạnh khu vực tường bao đại đồn này.
Không chỉ vậy, xung quanh khu vực tường đất của đại đồn còn khá đa dạng nghĩa trang như tha ma Đất Thánh (nay vẫn còn trên phố Bành Văn Trân), nghĩa trang Ông Tạ (gần ngã ba Ông Tạ, trên đường Bí quyết Mạng 04 tuần Tám, nay đã giải tỏa), nghĩa địa quân đội Pháp (ở ngã tư Bảy Hiền. Khi học Trường trung học Nguyễn Thượng Hiền nằm đối diện trước 1975, học sinh chúng tôi nhiều lúc qua đây chơi, thấy một vài tuyển mộ ghi mất năm 1861, năm Pháp tiến công đại đồn Chí Hòa - đã giải tỏa giữa thập niên 1980)...
Khu vực này trùng khớp với quan niệm của đa phần nhà phân tích xác ổn định dáng cũng như quy mô của đại đồn có chiều ngang khoảng 1km, dài khoảng 3km như trong bản đồ quân sự của trung úy hải quân Pháp Léopold Pallu, sĩ quan tùy viên Tổng hành dinh tướng Charner và là người trực tiếp tham gia trận đánh đại đồn.
 |
| Bản đồ địa điểm đại đồn Chí Hòa (màu cam) trong Lịch sử viễn chinh Nam kỳ 1861 của viên sĩ quan nhập cuộc tiến công đại đồn Léopold Pallu de la Barrière |
 |
| Bản đồ Sài Gòn 1892 vẫn còn con rạch gãy cạnh đi ngang tuyến đường Bí quyết Mạng 04 tuần Tám để chảy vô kênh Nhiêu Lộc bây chừ (lúc ấy còn dài tới gần Bà Quẹo). Tiệm tạm hóa văn hóa Đầm Sen lúc ấy vẫn còn là một cái đầm lớn bên trái trục đường Lý Thường Kiệt. Và đây là khu đầm che chắn tự nhiên cho cạnh tây nam của đại đồn Chí Hòa - Đồ họa: Trị Thiên |
Đón đọc kỳ 2: Đại đồn Chí Hòa, chuỗi hệ thống chiến lũy dân quân Việt lớn nhất của nhà Nguyễn cho công cuộc tái chiếm giữ thành Gia Định - Bến Nghé xưa
Có thể bạn quan tâm: váy ngủ satin
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét