 |
| Tuyến đường Cách thức Mạng Tháng Tám sáng 11-11, đoạn gần ngã ba Ông Tạ hướng về ngã tư Bảy Nhân hậu. Đây là con đường Thiên Lý thời nhà Nguyễn và là trục dọc của đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
Kỳ 1: Thử dựng lại đại đồn Chí Hòa trong khoảng... nghĩa trang cũ
Bạn dạng đồ quân sự mà trung úy hải quân Pháp Léopold Pallu, sĩ quan tùy viên tổng hành dinh tướng Charner (chỉ đạo hàng ngũ thủy quân lục chiến đánh đại đồn Chí Hòa) vẽ là hình ảnh rõ nhất về đại đồn Chí Hòa.
Đại đồn lớn đến mức trong Lịch sử cuộc viễn chinh Nam kỳ năm 1861, Léopold Pallu gọi đó là thành (citadelle).
Đại đồn Chí Hòa lớn gấp 15 lần thành Gia Định
Thành Gia Định bị thất thủ năm 1859 vuông vức, mỗi cạnh khoảng 450m, tổng quy mô khoảng hơn 0,2km2 (hơn 20 ha).
Cụm đồn lũy Chí Hòa chỉ tính riêng khu vực chính (đại đồn) đã gần 3km2 (300 ha).
Những đồn lũy đầu tiên của đại đồn được xây đắp ngay sau khi thành Gia Định thất thủ ngày 14-2-1859. Theo Monographie de la province de Gia Đinh (chuyên khảo về thức giấc Gia Định - 1902), thượng thư bộ Hộ Tôn Thất Hiệp đã sai lính đắp đồn Tiền trên phố Thiên Lý (nay là Bí quyết Mạng 04 tuần Tám) đi Tây Ninh. Đồn Hữu (phải) và đồn Tả (trái) hai bên.
Lúc này quân Pháp đang ở khu vực trọng tâm Sài Gòn.
Nhì bên đã từng đụng độ nhau. Nhì tháng sau khi thất thủ Gia Định, 6g sáng 10-4-1859, một nhóm quân Việt từ đồn Tiền đi Quán ăn Lớn đã bất ngờ đụng một tiểu đội Pháp. Nhị bên dàn quân và nổ súng vào nhau. Cả nhì bên đều có người chết.
Một năm sau, 16-4-1860, Pháp tiến công chiếm khu vực chùa Cây Mai (góc Nguyễn Thị Ốm - Hồng Bàng bây chừ) và chùa Kiểng Phước (theo học giả Vương Hồng Sển và nhà văn Sơn Nam, nằm góc Lý Thường Kiệt - Nguyễn Chí Thanh, có thể ở khu vực Trường ĐH Y dược TP.HCM hiện thời) mà lính Việt lúc ấy đang đóng quân.
Người Pháp doanh nghiệp tiến công choán tiếp đồn Tiền nhưng gặp mặt sự chống trả mạnh mẽ của quân dân đại đồn nên đã tổn thất nặng, phải co cụm đi về.
 |
| Lính Pháp (trái), Việt (giữa) và Tây Ban Nha (phải) trong trú đóng khu vực đại đồn Chí Hòa và bao quanh đồn - Ảnh tư liệu |
Triều đình Huế cử Nguyễn Tri Phương vào Nam với chức kinh lược đại thần để nhân tố khiển mọi việc. Ông đã tu sửa, xây đắp vững bền, quy mô hơn phòng tuyến đồn lũy, sinh ra rõ nét đại đồn Chí Hòa.
Theo bạn dạng đồ của Léopold Pallu, đại đồn có hình thang dài, đáy lớn lõm ở giữa (theo hình thế một con rạch tự nhiên chảy ra kênh Nhiêu Lộc - con rạch này giờ không còn), cắt qua Cách thức Mạng 04 tuần Tám hiện giờ ở đoạn đường Bắc Hải. Đáy tí hon nằm khoảng khu vực trục đường Trương Công Định, Bàu Cát (Tân Bình).
Đại đồn nằm dài theo con đường Thiên Lý (nay là Phương pháp Mạng 04 tuần Tám - trên bản đồ hiện thời chiều dài này khoảng gần 3km). Bạn dạng đồ vẽ rất rõ đồn gồm năm khu vực cách quãng nhau theo chiều ngang này; mỗi khu vực như một thành lũy hiếm hoi, hỗ tương bằng những cánh cổng lớn cam kết như cổng thành.
Có lẽ kiến tạo này để phòng khi khu vực nào thất thủ, quân đồn trú có thể rút sang khu vực khác và thực tiễn đã xảy ra như vậy khi Pháp tấn công đại đồn sau này.
Riêng khu vực sau cuối có thêm một tường bao bên trong và nhị đồn lớn bên ngoài, theo phiên bản đồ hiện thời một ở khoảng ngã tư Bảy Hiền hậu và một ngay cạnh vòng xoay Lăng Phụ vương Cả. Phiên bản đồ ghi fort des Mandarins (đồn lãnh đạo).
Đầm Sen gần đại đồn được tận dụng bưng bít cạnh dài phía nam đại đồn. Và thực tế, khi liên quân Pháp - Tây Ban Nha tấn công, họ đã phải tiến công vòng qua khu đầm này.
 |
| Đại đồn Chí Hòa (màu cam - khu vực chỉ huy nằm gần Bà Quẹo - phía bắc đại đồn) và chuỗi hệ thống đồn lũy xung quanh (đỏ). Giữa các đồn phía nam có thêm nhì lũy dọc và ngang mà bạn dạng đồ ghi là phòng tuyến mới (nouvelle ligne). Bạn dạng đồ này vẽ thiếu đồn Tây Thới giữa đồn Thuận Kiều và Rạch Tra. Các điểm màu tiến thưởng là "phòng tuyến chùa" của liên quân Pháp - Tây Ban Nha. Màu hồng là thành Gia Định thất thủ năm 1859 - Phiên bản đồ hành binh của Léopold Pallu - Đồ họa: Trị Thiên |
 |
| Vị trí đại đồn Chí Hòa trên bạn dạng đồ Sài Gòn và vùng lân cận 1892. Lúc này con rạch thiên nhiên tạo nên góc lõm của đại đồn vẫn còn. Bên hông đại đồn là Đầm Sen. Khi tấn công đại đồn, liên quân Pháp - Tây Ban Nha phải tấn công vòng qua đây - Ảnh tư liệu - Đồ họa Trị Thiên |
 |
| Vị trí đại đồn Chí Hòa trên bạn dạng đồ bây giờ - Đồ họa: Trị Thiên |
13 đồn lũy sum sê nói quanh nói quẩn đại đồn và áp sát Sài Gòn - Mini Lớn
Thật ra, không chỉ co cụm trong khu vực 3km2 đại đồn, tướng Nguyễn Tri Phương còn cho xây dựng thêm hàng loạt đồn lũy mới bảo kê đại đồn từ vòng ngoài với phạm vi kiểm soát rất rộng, hàng trăm km2.
Chi tiết, thay cho đồn Cây Mai và đồn Kiểng Phước bị mất, bên cạnh đồn Hữu rất lớn cách đồn Cây Mai (đã bị Pháp chiếm đoạt) gần 2km, ông cho xây đắp bốn đồn khác đông đảo áp sát nhị đồn cũ, có đồn chỉ bí quyết 400, 500m. Nhì chiến lũy dài khoảng 5km nối các đồn với nhau để kiểm soát an ninh nhau cùng với bảo vệ từ xa cạnh phía nam dài 3km.
Mặt bắc đồn cũng có bốn đồn nằm cạnh các con rạch: một đồn nằm ở khu vực cầu Lê Văn Sỹ hiện giờ, nhì đồn nhị bên cầu Kiệu - ba đồn này cách thức thành Gia Định thất thủ khoảng 3km. Một đồn khác rất lớn bản đồ quân sự của Léopold Pallu ghi fort Annammite (đồn An Nam) nằm giữa rạch Vàm Thuật và cầu kinh Thanh Đa - chúng tôi ước đoán ở khúc nối rạch Lăng và rạch Cầu Sơn, khoảng tuyến đường Nguyễn Xí (Bình Thạnh) bây chừ. Đồn này án ngữ con đường quan trọng đi Biên Hòa, nối với lực lượng quân Việt ở thành Biên Hòa chưa bị choán lúc đó.
Nhì đồn khác, một nằm sát khu vực chỉ đạo của phòng ban chỉ đạo đại đồn (Nguyễn Tri Phương, Tôn Thất Hiệp, Phạm Thế Hiển - bản đồ ghi là des Mandarins), nay là khoảng ngã tư Bảy Nhân hậu và một nằm gần khu vực vòng xoay Lăng Phụ vương Cả bây chừ.
 |
| Khu vực ngã tư Bảy Thánh thiện về hướng Bà Quẹo bây chừ. Đây là khu vực trọng điểm chỉ đạo đại đồn Chí Hòa xưa - Ảnh: M.C. |
 |
| Vòng xoay Lăng Phụ vương Cả sáng 11-11. Khu vực này xưa cũng có đồn cạnh bên khu lăng tuyển mộ này để giữ vững quân Pháp trong khoảng hướng Nam Kỳ Khởi Nghĩa và bảo vệ đồn chỉ đạo ở ngã tư Bảy Nhân hậu - Ảnh: M.C. |
Phía sau đại đồn, về hướng bắc cũng có ba đồn lớn: Thuận Kiều (ở Tân Thới Nhứt, Q.12 hiện nay) và Tây Thới (phường Tân Thới Nhị, Hóc Môn), Rạch Tra (nằm giữa địa Hóc Môn - Củ Chi) nhằm cung cấp đại đồn cũng như rút quân về phía Tây Ninh khi cần thiết.
Theo nhà văn Phan È cổ Chúc, một vị tướng Pháp lúc đó ca ngợi ngợi: "Thấy phương pháp dụng binh của Nguyễn Tri Phương, người ta phải tin rằng vị thống chế hero của nước Nam đã nhân thức phương lược xây dựng lối pháo đài tạm bợ thời như Totleben ở Sébastopol, Denfert Rochereau ở Belfort, Osman Pacha trong trận Plevna".
Quân Pháp kiếm được xét: "Thành lũy của Nguyễn Tri Phương dựng mau như nấm mọc, hễ chỗ nào có lối đi là có ngay chiến lũy ngăn cản".
Có ý kiến nghĩ rằng sau khi mất thành Gia Định năm 1859, nhà Nguyễn chủ trương "thủ để hòa", nhưng cam đoan đội ngũ quân dân Việt khu vực đại đồn Chí Hòa không chỉ thủ mà thực tại đã có lúc tấn công dữ dội đội ngũ quân Pháp đang chiếm hữu đóng khu vực bên ngoài thành Gia Định và dọc kinh Bến Nghé.
Cụ thể, theo nhà văn Phan Trần Chúc, "sau khi bủa vây được quân Pháp, Nguyễn Tri Phương cho quân liều chết dưới mưa đạn để hãm đồn Cây Mai. Trong đêm 3 và 4-7-1860, 3.000 quân của ông đã gan lì thu được một đồn lũy do đại úy người Tây Ban Nha Fernandez chỉ đạo với 100 lính Tây Ban Nha và 60 lính Pháp. Trong bốn tuần 11 cùng năm, quân Pháp lại tiến công khốc liệt các pháo đài ở Gia Định nhưng quân nhà Nguyễn đã tấn công lui được kẻ địch khiến quân Pháp bị thiệt thòi... (Nguyễn Tri Phương - Nxb Văn Hóa Thông Tin).
Cũng trong khoảng khu vực đại đồn, các hàng ngũ dân quân Việt đã phổ thông lần chợt nhập tận nơi quân Pháp trú đóng, như chiều 7-12-1860 hàng ngũ này đã mai phục giết thịt chết đại úy thủy quân lục chiến Barbé khi viên sĩ quan này trong khoảng chùa Khải Tường (Trường THPT Lê Quý Đôn, Q.3 bây chừ - các con phố Lê Quý Đôn bên hông Trường THPT Lê Quý Đôn trước 1955, chính quyền Pháp đặt tên là tuyến đường Barbé) tới đền Hiển Trung (nay thuộc khu vực Bộ Công an trên đường Nguyễn Trãi, Q.1).
Léopold Pallu viết: "Chiều hôm đó, đại úy thủy quân Barbé cưỡi ngựa đi tuần tra như chơi lệ. Tập thể sát nhân rình rập trong một bụi cây... Ông bị bỗng kích bằng giáo té ngay xuống ngựa. Bọn An Nam liền cắt đầu, bò qua các bụi rậm và cỏ cao trở về giới tuyến cũ của thành Kỳ Hòa (tên người Pháp gọi đại đồn Chí Hòa). Sáng hôm sau, người ta thấy phần cơ thể còn lại (của Barbé) bị bỏ bên vệ đường...".
Quân dân Việt ở tổng thể khu vực đồn lũy Chí Hòa cuối năm 1860, theo các tư liệu của người Pháp có khoảng 21.000 quân chính quy và 10.000 quân dân dũng (vốn làm cho ở đồn điền nên còn gọi là bộ đội đồn điền, "mến nghĩa làm quân mộ"). Trong khi đó, quân Pháp - Tây Ban Nha lúc cao lăn tay có khoảng 800 quân, bị vây chặt tới nỗi sáu, bảy 04 tuần liền không nhận được thông tin gì từ phía Pháp.
Ngươc lại, có nhẽ quân dân nhà Nguyễn cũng không nắm hết thực lực địch nên chưa quyết định tổng tiến công tái chiếm hữu thành Gia Định.
"Một cơ hội phóng thích quốc gia đã bị bỏ qua" - tất cả các nhà tìm hiểu, nhà văn hóa của chúng ta đã thốt lên tiếc nuối rẻ về thời kỳ này như vậy.
Đón đọc kỳ 3: Quân Việt ở đại đồn Chí Hòa gan góc hơn quân Tây, khinh thường cái chết và "hình ảnh kỳ lạ" mà quân nhân Pháp - Tây Ban Nha chứng kiến khi tấn công đại đồn Chí Hòa?
Tham khảo thêm: váy ngủ paltal
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét